Sübjektif tekâmül devresi; gerek ‘insanlık safhası’ndaki tekâmülde ‘aslî zaman üzerinde yürüyüş’ün sözkonusu olmaması dolayısıyla, gerek bu tekâmülün aslî zaman üzerindeki tek bir anın insanlık safhasına ait icaplarını yerine getirmekten ibaret olması dolayısıyla ve gerekse bu safhanın varlığın kendi âlemine, kendi kudretleri içine kapanıp, sadece kudretlerini üstün bir plâna hazırlamakla meşgul bulunduğu, sübjektif şartlar içinde geçen bir safha olması dolayısıyla, insanlık safhasına veya ‘insanlık hayatı’ denilen tekâmül devresine, sübjektif karakterini belirtmek üzere, verilmiş addır. (222, 135, 223, 225, 226, 196, 193) İnsan varlığının kapandığı kendi âleminden çıktıktan sonraki, aslî zaman üzerinde yürüyüşün olduğu tekâmüle ise ‘objektif tekâmül’ denir. (225, 226)
İnsanlık safhasının hazırlayıcı bir ara safha ya da geçiş safhası oluşu
‘Vazife safhası’ndan önceki insanlık safhası, yarı idrakli, daha ziyade sübjektif şartlar içinde geçen bir tekâmül safhasıdır. (193, 135) İnsanlık, geçirilmiş az çok pasif ‘inkişaf’ safhaları ile gelecek aktif ve “hakiki tekâmül” plânları arasında yarı idrakli ve sübjektif hazırlıkları sağlayan arasat (ara) bir plândır ve onun, bu hazırlayıcı durumu bakımından, önemi çok büyüktür. (196)
Tüm insanlık safhasının aslî zamanın tek bir ânı içinde yer alıyor olması ve bu safhada aslî zaman üzerinde yürüyüşe henüz geçilmemiş olması
Şekil-3’teki “e” noktası ‘aslî zaman’ üzerinde alınmış bir andır. (222) Şekilde gösterildiği gibi, varlığın insan hâlindeki tekâmülü, aslî zaman üzerindeki bir noktadan (andan) başlar, yine bu noktada (anda) biter. (222) Aslî zaman üzerinde alınmış olan bu bir an; bir insanın, bütün ‘insanlık hayatı’ boyunca inkişaf ettirip olgunlaştırması icap eden hazırlık ‘melekeler’inin toplamını içermektedir. (222) Bir insanın, dünyadaki insanlık safhasının başından sonuna kadar bütün hazırlığı, aslî zaman akışı üzerindeki bu an içinde gelişir. (222) Şekildeki “e” noktası; insan varlığının (Varlık), inkişaf ettirmesi gereken kudretlerini inkişaf ettirmeye başladığı, bu kudretlerini olgunlaştırdı ktan sonra tekrar ulaşacağı, aslî zamanın belirli bir ânı olan noktadır. (222)
İnsanlık safhası aslî zaman akışında bir an olan bu “e” noktasının icaplarıyla (Aslî icap) sınırlandırılmıştır ve bu safha tamamlanıncaya kadar ‘aslî zaman üzerinde yürüyüş’ olmaz (Şekil-3’teki “cdgf” sahası tümüyle taranıncaya kadar “e” ânının “Z” aslî zamanı üzerinde akışı olmaz). (222, 226) İnsanlık safhasındaki tekâmüle, bu yüzden sübjektif tekâmül devresi denir. (222) İnsanlık (insanlık safhasındaki varlık ya da insan) burada kendi kudretleri içine kapanmış ve sadece onların üstün bir plâna hazırlığı ile meşgul olmuş bulunmaktadır. (222) Onun, bu saha dışına çıkabilmesi, objektif bir tekâmül prensibine girmesi ancak bu safhanın tüm icaplarını, yani o aslî zaman ânının (şekildeki “c–d–g–f” sahasının, yani “e” noktasının) tüm icaplarını yerine getirmesiyle mümkün olur. (222-223)
İşte aslî zamanın bir ânı üzerinde bir insanın, kendi hazırlık kadrosu içine kapanarak, bütün insanlık hayatı boyunca kendi hazırlıklarıyla meşgul olması, onun “sübjektif tekâmül”ünü ifade ettiği gibi, insan hâlindeki yüzlerce kez ‘bedenlenme’ hâlinin sadece insanlık safhasını tamamlamaya yönelik oluşu da bütün bu beden hayatlarının, topyekûn bir tek hayat olarak ele alınmasını icap ettirir. (226) İnsanlık hayatı. Yani bu inkişaf devresinin bütün insanlık boyunca sürecek bedenlenmeleri, aslında bir tek hayatın (insanlık hayatının) zaruretlerinden başka bir şey değildir ve bu zaruretler de aslî zamandaki bir ânın (“e” noktasının) icaplarını yerine getirmektir. (226)
Objektif tekâmül
İnsanlığın inkişafı (varlığın insanlık safhasındaki inkişafı) tamamlanınca (Şekil-3’teki “e” noktasına gelince) ‘yüzeysel zaman’ idraki ‘realite’leri sona erecek, ‘idrakî mekân’ olan üst vazife plânlarında “hakiki tekâmül” başlayacak ve insan varlığı da sübjektif tekâmül sürecinden kurtulup, aslî zaman üzerinde yürüyen objektif bir tekâmül akışına girecektir. (225)