Şekil-5. Tekâmülün küresel zaman ya da idrakî zamanda yürüyüşü ve ‘intibak sahası’nın büyümesi.

Tekâmülün idrakî zaman içinde yürüyüşünde en bariz özellik, varlığın her tekâmül akışının, daima aslî zaman üzerinde mesafe katetmesinin eşliğinde olmasıdır. (226) O artık, kendi âleminden çıkınca (sübjektif tekâmül devresinden çıkınca) aslî zamanın akışı icaplarına uymak liyakatini kazanarak organizasyon sistemleri içinde objektif ve aktif bir tekâmül durumuna girmiştir. (226)

İdrâkî zaman inkişafının başından itibaren meydana gelen genişleme farkları hem ‘aslî zaman üzerinde yürüyüş’ler kaydeder, hem de hızlı ve sınırsız bir inkişaf seyri izler. (226-227) Yani burada inkişaf sınırları yüzeysel zamanda olduğu gibi (Şekil-3) paralel olarak gitmez, sürekli olarak birbirinden uzaklaşarak, açılarak genişler. (227)

Bunu şemayla açıklamak üzere, iç içe girmiş, merkezleri ortak, çeşitli büyüklüklerde 4 küre alalım ve bu 4 küreyi, merkezlerinden iki kısma ayıralım! (227) Bunların kesitlerine bakıldığında, her biri bir küreye ait olmak üzere, merkezden çevreye doğru sıralanmış dört ayrı kesit (“a, b, c, d”) görülür ki, bu kesitler tekâmülün idrakî zaman içinde yürüyüş kademelerini temsil eder: Bunlar tek bir kürenin, yani ortada bulunan en küçük kürenin sahasını arttırarak gittikçe büyürken bulunduğu 4 ayrı kademeyi göstermektedir. (227) Yani ortada “a” büyüklüğünde bulunan kürenin genişleyerek büyümesinden “b, c, d” büyüklükleri meydana gelmiştir. (227) Böylece “a” küresi gittikçe büyüyerek sonunda “d” büyüklüğünü almıştır. (227)